Bhakti i Mistycyzm

WAISZNAWIZM A CHRZEŚCIJAŃSTWO

Przez wieki istnienia chrześcijaństwa Indie pozostały jedynym krajem, który „oparł się” chrześcijańskim misjonarzom przybywającym aby głosić „dobrą nowinę”. Dlaczego? Spośród wielu możliwych odpowiedzi, wypowiedź papieża Pawła VI, opisująca Indie jako „kraj starożytnej kultury, kolebkę wielkich religii…”ⁱ wskazuje na fakt, że mogą one być także źródłem chrześcijaństwa. Nie jest pewne, czy jest to faktem, lecz niewątpliwie istnieje wiele podobieństw pomiędzy chrześcijaństwem a religiami hinduistycznymi, a szczególnie waisznawizmem. Ponieważ kultura oraz religia starożytnych Indii wydaje się być wciąż niedoceniana, niezrozumiana, a przede wszystkim nieznana, wypowiedzi na temat misji chrześcijaństwa w Indiach, takie jak Bede Griffiths’a - jednego z pionierów eksperymentalnych wspólnot chrześcijańskich w Indiach - wyrażają to, co powiedziałby waisznawa zapytany o cel misji waisznawizmu w krajach zachodnich: „Musimy pokazać hindusom w świetle ich własnej wiary, że ostateczne doświadczenie Boga, istoty absolutnej, świata oraz duszy nie jest stracone, ani też osobowy Bóg nie jest wchłaniany przez Boga bezosobowego… W chrześcijańskim doświadczeniu, nawet w ostatecznej perspektywie istnieje tajemnica osobistego związku z Bogiem… w mistycznym ciele Chrystusa, chrześcijanie jednoczą się z Bogiem oraz wzajemnie poprzez osobisty związek wiedzy i miłości, w którym chociaż podzielają jedną, boską naturę, w boskim istnieniu, wiedzy i szczęściu, pozostają mimo to odmienni od siebie, każdy będąc jedynym w swoim rodzaju odzwierciedleniem bytu Boga. Takie, wydaje mi się, jest nasze chrześcijańskie przesłanie dla hindusów.” ⁱⁱ

W świadomości chrześcijanina, czy też człowieka zachodu, hinduizm kojarzy się z koncepcją bezosobowego Boga. Jednakże koncepcja ta prezentowana przez szkołę Adwajta Wedanty, której twórcą był Śankaracarya, jest tylko jednym z aspektów dziedzictwa religijno-filozoficznego Indii. Innym jego aspektem reprezentowanym przez filozofię dualizmu, Dwaita Wedanty, jest waisznawizm w przeróżnych jego odmianachⁱⁱⁱ. Szczery chrześcijanin mający odwagę nawiązać dialog ze starszą o wiele tysiącleci kulturą oraz religią waisznawizmu odnajdzie tam nie tylko potwierdzenie najgłębszych, wyznawanych przez siebie prawd, ale także praktyczne wskazówki jak pogłębić oraz ożywić swoją własną wiarę.

We wstępie do Journal of Vaisnava Studies (por. Przypis 3) poświęconemu chrześcijaństwu, Steven J. Rosen, wydawca oraz redaktor naczelny Dziennika, pisze: “Waisznawizm i chrześcijaństwo są jak dwie święte rzeki, których ujście leży w dorzeczu mistycyzmu.”^iv Stwierdzenie to wskazuje na zbieżność celów obu religii – nawiązanie osobistego związku z Bogiem czy też osiągnięcie Miłości Boga, poprzez określone praktyki duchowe.

BHAKTI

W ciągu tysiącleci istnienia waisznawizm wypracował system praktyk duchowych, który może być i jest stosowany przez reprezentantów jakiejkolwiek religii czy wyznania – chrześcijan, żydów, buddystów czy muzułmanów. System ten, którego istotą jest bhakti – miłosne oddanie Bogu - oparty na dogłębnej znajomości psychologii człowieka, pozwala na stopniowe nawiązanie związku z Bogiem. Bhagavata marga (ścieżka Najwyższego), tak bowiem nazywa się ogół praktyk związanych z nawiązywaniem tego związku, rozpoczyna się od procesu słuchania o Bogu od osób prowadzących bogobojny tryb życia. Zachęcony tym przykładem aspirant, podejmuje intonowanie imion Boga, co jest następnym krokiem w procesie zbliżania się do Niego. Te dwa elementy praktyki – słuchanie i intonowanie – mają doprowadzić do tego, iż adept będzie pamiętał o Bogu przez cały dzień, a także w nocy.^v Następnym aspektem jest służenie lotosowym stopom. Symbol lotosu, jako nie skażonej materią części świata materialnego, wskazuje na wykonywanie czynności związane ze służeniem w pokorze (stopy) duchowemu pierwiastkowi znajdującemu się w każdej żywej istocie. Dalej adept duchowości zachęcany jest do bezpośredniego zwrócenia się do Boga poprzez ofiarowywanie Mu przedmiotów czci, takich jak świece czy kadzidło. Ma to wymiar praktycznego zaangażowania zmysłów w kontakt z Bogiem. Wraz z ofiarowywaniem pojawia się aspekt modlitwy, która jest nawiązaniem dialogu z Bogiem, rozpoznanym jako Osoba poprzez proces oddawania czci. W ten sposób podążający duchową ścieżką staje się bezpośrednim sługą Boga, któremu poświęca cały swój czas. Ponieważ w ten sposób zostaje nawiązany związek z Bogiem, adept staje się Jego przyjacielem, który w ten sposób odwzajemnia się swemu słudze za jego troskę i miłosną służbę. Zdobywszy w ten sposób przyjaźń Boga, wielbiciel podporządkowuje całe swoje życie delektowaniu się swoim związkiem z Nim. Tych dziewięć praktyk stanowi esencję bhakti – miłosnego związku z osobowym Bogiem, który realizowany może być na wiele różnych sposobów.

MISTYCYZM

Mistycyzm to pojęcie odnoszące się do świadomych oraz systematycznych wysiłków w celu uzyskania wglądu w transcendencję lub jej doświadczenie poprzez studia oraz praktykę. Technika ta obejmuje medytację, kontemplację, modlitwę, ascetyzm, oddanie, intonowanie mantr lub świętych imion, intelektualne dociekanie. Zwykle w swoich naukach mistycy wychodzą poza specyficzną religijną perspektywę oraz dogmaty, przyjmując globalną oraz uniwersalną perspektywę, która wznosi się ponad tradycyjne sekciarskie różnice ponieważ rozumieją oni wspólne podłoże wszystkich tradycji religijnych leżące pod tym, co powierzchowne.

Jakie oblicze przyjmuje ta sfera życia duchowego w chrześcijaństwie?

Mistycyzm związany jest z chrześcijaństwem od samego początku, począwszy od Montana z Frygii, który ogłaszając się wysłannikiem Boga i narzędziem Ducha Świętego, propagował wartości ascezy i mistycznego zjednoczenia z Bogiem w ekstazie; od Św. Augustyna, który wprowadził do mistycyzmu chrześcijańskiego element łaski: poprzez wielkich stygmatyków, jak Św. Franciszek z Asyżu czy Ojciec Pio po mistyków kalibru Św. Jana od Krzyża czy Świętej Teresy z Awilla. Wszyscy oni osiągnęli to, co uważane jest ze esencję chrześcijaństwa – osiągnęli stan Miłości do Boga.

Evelyn Underhill w swojej pracy zatytułowanej Mistycyzm: Studia nad naturą oraz rozwojem Duchowej Świadomości pisze: „Mistycyzm nie jest opinią; nie jest także filozofią. Nie ma nic wspólnego z poszukiwaniem tajemnej wiedzy… Jest to nazwa usystematyzowanego procesu, który obejmuje całkowite spełnienie Miłości Boga: osiągnięte tu i teraz jako nieśmiertelne dziedzictwo człowieka. Lub, jeśli zabrzmi to lepiej – chociaż znaczy to dokładnie to samo – jest to sztuka ustanawiania… świadomego związku z Absolutem… .” ^vi

Wyodrębnia ona pięć kroków procesu mistycznego: “Najpierw przebudzenie, etap na którym osoba zaczyna mieć świadomość absolutu czy też boskiej rzeczywistości. Następnie oczyszczenie charakteryzujące się świadomością własnych wad i niedoskonałości. Potem oświecenie, które porównać można do wizji osiąganych przez artystów lub wizjonerów. Czwartym etapem, który osiągają tylko wielcy mistycy jest ‘ciemna noc duszy’, mówiąc językiem zapożyczonym od Świętego Jana od Krzyża. Stan ten charakteryzuje się zakłopotaniem, bezradnością, stagnacją woli oraz poczuciem braku obecności Boga. Ostatnim, końcowym etapem jest zjednoczenie z obiektem Miłości, jedyną Rzeczywistością, Bogiem. Tutaj jaźń znajduje się na poziomie transcendentalnym oraz zostaje wyzwolona do spełniania nowych zadań. Wypełniona Boską Wolą [jaźń] zanurza się w to, co tymczasowe, w świat pozorów, w celu wprowadzenia tego, co wieczne w ramy czasu oraz aby stać się mediatorem pomiędzy ludzkością a wiecznością.”^vii

TAJEMNICA MIŁOŚCI

Tajemnica Miłości obecna jest we wszystkich wielkich religiach. Stanowi ich cel oraz sens ich istnienia. Żaden praktykujący chrześcijanin, muzułmanin, hindus, żyd czy waisznawa nie zaprzeczy, iż to właśnie stanowi esencję jego religii. A każda religia wypracowała proces pozwalający tę Miłość osiągnąć. I chociaż noszą one różne nazwy – ścieżka, faqr (Sufizm), Makhafah/Mahabbah/Ma’rifah (strach/miłość/wiedza, Sufizm/Egipt), fana (Sufizm/Arabia i Persja), oświecenie, Droga, transcendencja, zbawienie poprzez ponowne narodzenie w Chrystusie, satori (Buddyzm Zen), dhyana czy bhakti (hinduizm), wu-wei (taoizm), etc. - ich cel jest jeden. Twierdzenie, że jedna z dróg jest lepsza od innej jest wyrazem sekciarskiego, płytkiego pojmowania swojej własnej, oraz innych, tradycji religijnych. Jednakże spośród różnorodności procesów mistycznego zjednoczenia z Bogiem, czy też osiągnięcia Miłości Boga, proces bhakti jogi, którego esencją jest Bhagavata marga, rozpowszechniony w ciągu ostatniego czterdziestolecia na cały świat przez A.C. Bhaktivedantę Swamiego Prabhupada założyciela Międzynarodowego Towarzystwa Świadomości Kryszny, okazuje się być sposobem uniwersalnym na tyle, ażeby mógł zostać przyjęty przez wyznawców większości religii. Trudno znaleźć jest praktykę religijną pozwalającą osiągnąć tę Miłość w tak prosty, bezpośredni oraz a k t y w n y ^viii sposób, jak poprzez praktykę bhakti. Ponieważ jest to proces oparty na głębokiej wiedzy o naturze ludzkiej, a także mający u swych podstaw przebogatą literaturę, może być zastosowany w każdym miejscu i w każdym czasie. Bhakti mogą praktykować wszyscy - bez względu na wyznanie, pozycję społeczną czy kolor skóry, wiek czy narodowość. W tym leży piękno i prostota dziewięciostopniowego procesu nawiązywania relacji z Bogiem, którego korzenie wywodzą się ze starożytnej wedyjskiej kultury waisznawizmu.

I chociaż każdy mistyk opisuje Rzeczywistość poprzez pryzmat własnych duchowych doświadczeń, to należy pamiętać, iż wszystkie te doświadczenia odnoszą się do Absolutu, który znacznie przerasta możliwości pojmowania człowieka, nie mówiąc już o możliwości przekazania ich słowami. Tam, gdzie w opisach lub relacjach związanych z różnymi tradycjami religijnymi dostrzegamy sprzeczności, z pewnością istnieje ukryte poza nimi doświadczenie najwyższego Absolutu – Jednego aczkolwiek nieskończenie różnorodnego w swoim bogactwie.

Bogusław J. Pyż